عبد الرحمن جامى
15
مرقع نى نامه جامى ( فارسى )
مير على به شيوه و سيرهء هنرمندان و خوشنويسان بزرگ قديم به معيارهاى ادب رسمى زمان خود مردى سخندان و سخنشناس و شاعر برآمده بود . به زبان فارسى و تركى ، كه مورد توجّه تيموريان بود ، شعر مىسرود و « كاتب » تخلّص مىنمود . 46 در بسيارى از تذكرهها نام او در رديف شاعران ثبت شده است . شعرهاى از دل برخاستهء او اگر استوار نباشد دلنشين هست . از سرودههاى او جز آنچه در تذكرهها آمده يا به خطّ خويش قطعهنويسى كرده بيش سراغ نيست و بسا باقى آن اشعار « پيش از خداوند خود » مرده باشد . در نظم معمّا و مضمر كه برخى از آنها در حبيب السير و گلستان هنر و مذكّر الاحباب نثارى بخارايى ، تذكرهء نصرآبادى و ساير تذكرهها نقل شده توانا و چيره بود . درست است كه اينگونه تفنّنات و لفظپردازيها با ديدگاههاى امروزين ذوقفرسايى و حرفپيمايى است و در شمار شعر و ادب نيست ، اما هرچه باشد در زمان مير على اين قبيل فنآوريها از هنرهاى شاعرى و شعرسازى و از لوازم ادب در شمار مىآمد و به قول زين الدين محمود واصفى « مقصد اقصى و مطلب اعلاى همهء اهل فضل و كمال بر آن مقصور و محصور بود كه منظور نظر كيميااثر امير علىشير گردند و از براى تقرّب بدان جناب هيچ وسيلهاى برابر معمّا نبود » . 47 نثر مير على به ميزان عامّ شيوهء تحريرات و منشآت آن دوره نثرى خوش است . چندين نامه به نام او در مجموعهها و بياضها ثبت شده و غالبا انتشار يافته است . ولى به دلايل سبكى و موضوعى در صحّت انتساب بعضى از اين نامهها به مير على ترديد دارم . اثر مشهور منسوب به مير على رسالهء مداد الخطوط است مشتمل بر پنج باب : 1 ) بيان اقسام خطوط و سطح و دور و وجه تسميهء هريك ؛ 2 ) ذكر استادان و مخترعان و بيان مرتبهء ايشان ؛ 3 ) در بيان ادوات كتابت ؛ 4 ) در بيان قواعد مفردات و اصول تركيب خطوط ؛ 5 ) در بيان كتابت و انواع حروف . مباحث اين رساله ، بخصوص مطالب فصل اول و دو فصل آخر ، نمودار مايهء ادبى و ذهن منظّم نويسنده در تأليف و انشاء و تقرير مطالب فنى و تعليمى با حسن تعبير است . با اين همه انتساب اينگونه آثار به استادان نامدار هميشه بايد با احتياط و تأمّل تلقّى شود . نگارگران مرقّع دربارهء زندگانى على اشرف و محمّد هادى ، نگارگران و آرايندگان مرقّع نىنامه ، اطّلاعات دقيق و مبسوط در دست نيست . در واقع هنر مجلّل و فاخر اين قبيل هنرمندان بزرگ به طبقهاى خاصّ از هنردوستان اختصاص داشته و در دسترس همگان نبوده است تا